تاریخ انتشار  :  13:34 عصر ۱۳۹۲/۹/۱۲
تعداد بازدید  :  396
Print
   
پرواز مرغ خیال ؛ محمود حبیبی کسبی

نگاهی به شعرهای شیعی استاد سید علی موسوی گرمارودی

شعر شیعی با آغاز رسالت پیامبر اکرم (ص) متولد شد. آن جا که شاعران پیش از ظهور اسلام یا در ستایش خمریات و نسوان می سرودند، یا با هجو و هزل یکدگر قدرت نمایی و قلم آلایی می کردند و یا به مدحت شاهان و صاحبان قدرت و ثروت قلم می آلودند. اما پس از بعثت پیامبر اسلام (ص)، شاعرانی که به وادی تسلیم می گراییدند، از جاهلیت پیشین دست شسته، هنر و قلم خود را صرف ترویج و گسترش آموزه ها و تعالیم پیامبر و دین مبین اسلام می کردند. شاعرانی که با سلاح شعر در رزم ها به تهییج رزمندگان اسلام و در کوی و برزن به مدح پیامبر (ص) و اندیشۀ رهایی بخش و والای او و هجو معاندان و دشمنان اسلام می پرداختند.

پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) و آغاز دورۀ امامت حضرات معصومین (ع) که همزمان با در اقلیت قرار گرفتن شیعه بود، چه بسیار بودند شاعرانی که بی اعتنا به حکومت ظاهر، با گوش جان سپردن به ندای باطنشان، دل در گرو ولایت جانشینان به حق حضرت رسول(ص) و امامان راستین مکتب حقۀ تشیع گذاشتند. شاعرانی که رنج و محنتِ شکنجه، زندان، فقر و گمنامی را به جان می خریدند تا به تبلیغ تشیع بپردازند؛ شاعرانی که تمام عمر دار خویش را به دوش می کشیدند تا در مدحت و منقبت اهل بیت پیامبر بسرایند

با گسترش جهان اسلام، کم کم سرزمین پهناور ایران نیز تحت سیطرۀ حکومت اسلامی قرار گرفت. در همین ایام، یعنی ایران دورۀ اسلامی، دگرگونی ها و تحولات فکری و فرهنگی شگفتی پدیدار شد و به تدریج زمینه های مساعدی برای پرورش شاعران مسلمان به وجود آمد. علی رغم این که قرن ها قدرت و حکومت در دست مخالفان اهل بیت عصمت و طهارت (ع) بود، شاعران فارسی زبان در خلوت و جلوت به نشر و گسترش فرهنگ تشیع که همانا از خورشید زوال ناپذیر ولایت آسمانی اهل بیت سرچشمه می گرفت، پرداختند.

شاعرانی چون کسایی مروزی، رودکی سمرقندی، کمال الدین بندار رازی، غضایری رازی، ناصرخسرو قبادیانی، مسعودی رازی، سنایی غزنوی، قوامی رازی و...، همگی تنها بخش اندکی از شاعران شیعی قرون ابتدایی ورود اسلام به ایران اند که آثار ایشان از جمله آغازین مدایح و مراثی ثبت شده به زبان فارسی در شأن و منزلت اهل بیت عصمت و طهارت (ع) است. اما به دلیل در اقلیت واقع شدن شیعیان در این ادوار اغلب شعرهای شیعی از دواوین شعرا حذف شده یا کلاً دیوان شاعران شیعی معدوم شده است. در ادامۀ تاریخ ادبیات فارسی نیز اگرچه هراز گاهی با قدرت گرفتن گروه های شیعی مانند حکومت آل بویه، حسن صباح و اسماعیلیان و یا دولت سربداران، شیعیان به طور موقت آزادی بیان و اندیشه پیدا می کردند اما همواره نوعی بیم از سرکوب و خوف از دست دادن جان، سرایش شعر شیعی را به جهادی مداوم بدل کرد؛ به تعبیری شعر شیعی نماد مخالفت و مبارزه با حکومت های سنی  مذهب حاکم شده و علم آزادی خواهی و حمایت از اسلام علوی را به دوش کشید. به هر روی در طول تاریخ با تموج احساسات و اندیشه های شیعی در آثار شاعران اعصار مختلف مواجهیم؛ تا دورۀ صفویه که با رسمی شدن مذهب تشیع، شیعیان از اقلیت خارج شدند. در این دوره شعر و ادبیات مذهبی تا حدودی به لحاظ کمی و کیفی با تحول و تکامل ژرف و شگرفی مواجه شد. به گونه ای که ماندگارترین و تأثیرگذارترین شعرهای شیعی تا آن زمان در همین دوره خلق شد.

اما شکوفایی راستین ادبیات شیعی، با آغاز نهضت اسلامی در دورۀ پهلوی و به طور خاص پس از انقلاب اسلامی صورت پذیرفت. هنگامه ای که انقلاب اسلامی با اهداف و آرمان هایی چون رجوع به ارزش های دینی، ظلم ستیزی، گسترش فرهنگ اهل بیت و... به ثمر نشست، شعر فارسی نیز با تأثیر و تأثر از انقلاب، دچار تحولی عمیق شد. وقوع جنگ تحمیلی و گره خوردن ادبیات دفاع مقدس و انقلاب، با فرهنگ شیعی نیز باعث پیشرفت، گسترش و رشد بیش از پیش کمی و کیفی ادبیات مذهبی شد. به همین دلیل (گره خوردن ادبیات مذهبی با مسائل ملی و میهنی همچون انقلاب و دفاع مقدس) این نوع ادبی به «ادبیات آئینی» مصطلح شد.

در این دوره حجم وسیعی از آثار در حوزۀ شعر انقلاب اسلامی، شعر دفاع مقدس و شعر مذهبی خلق شد که قطعاً به لحاظ حجم، میزان آثار تولید شده در حوزۀ ادبیات شیعی در سی و اندی سال پس از انقلاب اسلامی، چند برابر آثاری است که در تمام طول تاریخ ادبیات فارسی در این زمینه تولید شده است. به لحاظ ارزش ادبی هم ارجمندی آثار پس از انقلاب، با تمامی آثار شاخص تاریخ شعر فارسی قابل قیاس است و چه بسا مواردی که آثار شاعران انقلاب به آثار قله های تاریخ ادب فارسی پهلو می زند.

اما نکته ای که موجب تمایز و به عبارتی برتری آثار پس از انقلاب با آثار پیشینیان می شود، وقوع نوعی تغییر در زیبایی شناسی هنری در شعرهای این عصر است که بررسی این تحول در حوصلۀ این مقال نمی گنجد.

یکی از سردمداران و پایه گذاران وارد کردن مضامین و مفاهیم مذهبی به شعر سید علی موسوی گرمارودی است که نه تنها در شعرهای با قوالب کهن بلکه در شعرهای نیمایی و سپید نیز اندیشه ها و اعتقادات شیعی را به کار گرفت. اتفاقی که پیش از وی سابقه نداشت. پیش از این اگر جایی هم در شعر به اندیشه های دینی برمی خوریم، در قوالب کهن است؛ چراکه اصولاً قوالب نوین شعری از جمله نیمایی، آزاد و سپید، در جهت بیان اندیشه های غیر دینی و چه بسا ضد دین به کار می رفت. اساساً قوالب نوین شعری برای عصیان در برابر سنت ها و اعتقادات دینی و ارزشی پدید آمد و ماهیت ضد دینی و ضد ارزشی با ذات و روح این قوالب آغشته شده بود و از آن جایی که این قوالب نو از ادبیات غرب به شعر فارسی وارد شده بود، طبعاً محتوای مناسب آن نیز محتوای رایج در ادبیات آن روز غرب بود. اما با فراگیر شدن نهضت اسلامی امام خمینی (ره)، روشن فکران و فرهیختگان آشنا با ادبیات روز جهان نیز به همراهی نهضت پرداختند و برای نشر و گسترش اندیشه های نهضت از قوالب جدید شعری نیز بهره بردن. اولین شاعرانی که دست به این حرکت نامأنوس و بکر زدند، روان شاد طاهره صفارزاده و استاد گرمارودی که سایه شان مستدام باد، بودند. در همین راستا بهترین و تأثیرگذارترین آثار شیعی جناب استاد گرمارودی مانند «در سایه سار نخل ولایت» در مدحت حضرت امیرالمومنین (ع) و «خط خون» در رثای حضرت سیدالشهدا (ع) نیز در قالب شعر سپید خلق شدند که بدون مبالغه هر دو شعر از بهترین نمونه های شعر شیعی معاصرند.

نکتۀ قابل توجه در آثار سیدناالاستاد همنشینی دلپذیر جهان بینی سنتی و فرم مدرن است. اتفاقی که پیش از این وقوعش دور از ذهن و مخالف فلسفۀ وجودی هر دو مورد بود. هم جهان بینی سنتی و مذهبی مناسب قرار گرفتن در فرم ها و قوالب شعر کهن بود و هم ساختار شعر نو و قوالب آن برای پرداختن به اجزای جهان مدرن خلق شده بود. بنابر این حرکت انقلابی و قابل ستایش حضرت گرمارودی کنار هم نشاندن دو مولفۀ نا همخوان است که جوهرۀ وجودیشان متفاوت است و ذهن و زبان هنرمند ایشان از این دو مولفۀ نا همخوان و چه بسا متضاد، معجونی شیرین و دلنشین چون انگبین پدید می آورد. بی  تردید دلیل توفیق جناب استاد در شعر سپید و نیمایی، تسلط تمام و کمال حضرت شان بر ظرایف و طرایف شعر کهن است. چرا که اساساً کسی می تواند هنجاری را بشکند و هنجاری جدید پدید آورد که به تمامی هنجار پیشین را بشناسد و بداند از کدام سوی و روی می تواند وارد مبحث شده و به هدف برسد. نقطۀ قوت و وجه تمایز شعرهای نوی حضرت گرمارودی با دیگر شاعران نوپرداز نیز در همین است. استفاده از آرایه ها و صنایع بدیع ادبیات کهن در کنار تکنیک های شعر نو و حضور همزمان و متعادل زبان آرکائیک و زبان امروز در کنار هم باعث به روز کردن باورهای دینی در آثار ایشان و بیان ارزش های موجود در جهان بینی سنتی برای انسان امروز شده است

پیش از تو

هیچ اقیانوس را نمی شناختم

که عمود بر زمین بایستد

پیش از تو 

هیچ فرمانروا را ندیده بودم

که پای افزاری وصله دار به پا کند

و مشکی کهنه بر دوش کشد

و بردگان را برادر باشد

...

چنان که پیشتر خوانده ایم و هم اکنون می بینیم، بیان و نگاه نو به موضوع تکراری و سنتی چه اتمسفر بکر و تازه-ای (البته در زمان خلق این شعر) به وجود آورده است. بکر از این منظر که زیبایی شناسی شعر مذهبی و تاریخی با زیبایی شناسی در شعر آزاد متفاوت است. در شعر مذهبی، از یک منظر آسمان خیال محدودتر است. زیرا هرچقدر مرغ خیال پرواز کند باز پایبند روایات تاریخی و وصف شخصیت های تاریخی مطابق واقع است. ضمن اینکه ادبیات سخن گفتن با اسوه های مذهبی با یک معشوق نامعلوم متفاوت است. چراکه به هیچ روی نمی توان آن گونه که بی ملاحظه از معشوق زمینی سخن می سرایی از آسمانیان نیز ایراد سخن کنی. که وجود مقدس آنان آراسته به تمام محسنات (و چه بسا محسنات آراسته به ایشان) و پیراسته از هر ایراد و کاستی است. بنابر این چه به لحاظ زبانی و چه به لحاظ کشف های شاعرانه، خیال پردازی و مضمون سازی دست و بال شاعر بسته  تر است. البته از منظر دیگر، به علت بی کران و نامتناهی بودن شخصیت آسمانیان، در مدح و منقبت دست شاعر بازتر است. چرا که اغراق ها باورپذیرتر می شود. ضمن اینکه وسعت شخصیت اسوه های مذهبی فرصت جولان بیشتری به مرغ خیال شاعر می دهد.     

یکی دیگر از وجوه تمایز استاد با دیگر شاعران این عصر، طبع آزمایی و توفیق نسبی در تمام قوالب شعری کهن و نو است. از قصیده و غزل و قطعه گرفته تا ترکیب  بند و مثنوی و رباعی و دوبیتی تا شعر نیمایی و آزاد و سپید. در تمام این قوالب نمونه های موفقی از ایشان سراغ داریم. این موضوع نشان می دهد که سیدناالستاد ذاتاً شاعر است و تنها در برای بیان اندیشه های شعری خود به یک قالب بسنده نکرده است. بلکه از ظرفیت های هر قالب در جای خود استفاده کرده است. هرچند هیچگاه نمی توان چیره دستی ایشان را در قصیده در میان قالب های کهن و شعر سپید یا منثور در میان قالب های نو کتمان کرد، اما در قطعه، غزل و ترکیب  بند نیز ید توانایی دارند. البته از آنجایی که استاد اصولاً در شعر اهل توصیف و بسط و گسترش مفاهیم و مضامین هستند، معمولاً در قوالبی که فضای بیشتری را در اختیار شاعر قرار می دهند، موفق ترند. به همین جهت بهترین آثار ایشان یا قصیده است یا شعرهای سپید بلند که محدودیتی در طول و عرض ندارد.

در ترکیب بند عاشورایی هم که اخیراً «آغاز روشنایی آیینه» در پانزده بند از حضرت استاد منتشر شد که اثر بسیار موفقی است. پس از محتشم شاعران بسیاری به اختفای محتشم رفته اند ولی اغلب نه به علت ضعف شعر خویش بل به علت قوت عجیب ترکیب بند محتشم، محکوم به خاموشی و فراموشی اند. البته خوش بختانه دو ترکیب بند «با کاروان نیزه» اثر علیرضا قزوۀ عزیز و «آغاز روشنایی آیینه» اثر استاد گرمارودی به راستی شعرهای موفق و قابل مقایسه ای با ترکیب بند محتشم است.

بر پایۀ همین مدعا می توان استاد سید علی موسوی گرمارودی را از بزرگترین و تأثیرگذارترین شاعران انقلاب دانست. گوناگونی مضمون هایی که حضرتشان به آنها پرداخته، استفاده از ظرفیت های تمام قوالب شعر فارسی، وسعت دایرۀ واژگانی برآمده از تسلط کامل بر ادبیات کهن و امروز عرب و عجم و از همه مهمتر قلم زدن و قدم نهادن در پهنۀ مدح و رثای آل الله، از استاد شخصیتی بی بدیل و دست نایافتنی ساخته که پرداختن جدی و عمیق به مجموعه آثار ایشان مقال و مجالی بسیار فراختر از این می طلبد.

در پایان به تیمن و تبرک چند بیت بند حُر از ترکیب بند عاشورایی استاد گرمارودی را می آووریم. باشد که حُر فرجام باشیم؛ انشاالله...

حُر شرم می کند که به مولا نظر کند

یا از کنار خیمۀ زینب گذر کند

 

دیروز ره به چشمۀ خورشید بسته بود

امشب چگونه روی به سوی قمر کند

 

آغاز روشنایی آیینه حیرت است

زان پس که از تبار سیاهی حذر کند

منبع: وب سایت ادب فارسی


نظر شما
نام
ایمیل
متن نظر
  ارسال

تعداد بازدید
نشانی: بندرعباس.بلوار آیت الله غفاری ، کوچه مدرس 2 ، روبه روی اداره آگاهی ، حوزه هنری استان هرمزگان تلفن: 8 - 07633313197 نمابر: 07633313309
تمامی حقوق این سایت متعلق به حوزه هنری هرمزگان می‌باشد توسعه یافته در سامانه یکپارچه وبسایت های سامانی - نگار
All Right Reserved Negar Company 2000-2007 | نقشه سايت
Skip Navigation Links
صفحه اصلی